امروز پنجشنبه ۲۱ فروردین ۱۳۹۹
شناسه خبر: ۱۷۹۹
تاریخ انتشار: ۵ شهریور ۱۳۹۴
گردشگری انقلاب اسلامی در مشهد /2

میدان ۱۰ دی ، خیابان بهار، چهارراه نادری، چهارراه شهدا و میدان شهدا در یکشنبه خونین مشهد

صبح روز یکشنبه دهم دی 1357، سران نظامی رژیم حاضر در مشهد به نمایش اجساد ساواکی های بر دار شده توسط مردم در میدان شهدا در صبح گاه ارتش مبادرت کردند. نکته قابل توجه در این ماجرا قرار داده شدن جنازه دو دژبانی آزاد شده در شب قبل توسط علما از دست مردم ناراضی در کنار سایر اجساد در این صبح گاه بود. بدین گونه ار تشیان تحریک شدند ،آن گونه که پس از خروج از پادگان به سوی هر جنبنده‌ای شلیک می کردند.
به گزارش پایگاه خبری تحلیلی بصرنیوز ظرفیت گردشگری انقلاب اسلامی که امروزه در شهر مقدس مشهد که از کانون های اصلی انقلاب  بوده  مغفول واقع شده است به همین منظور موضوع ظرفیت گردشگری انقلاب اسلامی در قالب پرونده ای در پایگاه خبری تحلیلی بصرنیوز بررسی میگردد.
میدان ۱۰ دی، آرام و غمگین، هر روز نظاره‌گر صدها و بلکه هزاران رهگذری است که تن خسته و رنجورش را بدون هیچ ذهنیتی دور می‌زنند تا هرچه سریع‌تر به مقصد خویش برسند.رهگذران یا آنقدر جوانند که از قصه پرغصه میدان خبری ندارند، یا حکایت آن روزهای سرد و تلخ زمستانی را که به بهاری زودهنگام تبدیل شد، در وانفسای مشکلات زندگی و گذر زمان از یاد برده‌اند.

اما میدان ۱۰ دی و خیابان‌های اطراف آن از جمله خیابان بهار، چهارراه نادری، چهارراه شهدا و میدان شهدا آن روزها را هیچ‌گاه از یاد نخواهند برد؛ روزهایی که رهگذرانی از این شهر به قصد مقصدی بزرگ و دور از ذهن، اما دست‌یافتنی، در آنها پا نهادند.

شاید برخی از آنها به ظاهر به مقصد نرسیدند و نامشان با نام بسیاری از خیابان‌ها و میدان‌های شهر جاودانه و ماندگار شد، اما با خون خویش دیگران را به منزل مقصود رهنمون شدند.مقصد آنها با مقصد رهگذران امروز این خیابان‌ها، بسیار متفاوت بود. آنها آن روزها نه برای کسب و کار، که برای ایجاد یک تغییر بزرگ و شگرف جان خود را بر کف نهاده و یکدل و همصدا در آغوش خیابان‌ها رها می‌شدند؛ تغییر سیاهی ظلم و استبداد رژیم شاهنشاهی به روشنایی صبح مهربان و دوست‌داشتنی عدالت و اخلاق و یکرنگی و تبدیل زمستان سرد و سیاه طولانی تاریخ به بهاری جاودان و ماندگار تا همیشه تاریخ این سرزمین.میدان ۱۰ دی مشهد، از جمله مناطقی در این شهر است که برگی از تاریخ انقلاب اسلامی و نهضت مردمی امام خمینی، در آن ورق خورده است.

نهم ودهم دی ماه سال ۱۳۵۷ را باید تاثیر گذارترین روزها در تاریخ انقلاب اسلامی مشهد لقب داد. کشتار بزرگ مردم مشهد در طی این دو روز فضا را نحوی تغییر داد که تمام مسئولان رژیم احساس کردند که دیگر مشهد شهر امنی برای آنان نیست و برهمین اساس کمتر از یک هفته بعد، استاندار نظامی وقت ضمن استعفا از مشهد فرار کرد و بدین گونه شهر در اختیار مبارزان قرار گرفت. در زیر نگاهی گذرا به این مهمترین وقایع این دو روز خواهیم داشت:


وقایع صبح نهم دی

صبح روز نهم دی در حالی که روز قبل و مراسم هفتم شهدای دوم دی مشهد اعلام راهپیمایی شده بود و بازار، مغازها و کلیه ادارات دولتی تعطیل بود، در منازل آیات عظام شیرازی، قمی و سید کاظم مرعشی اجتماع کرده و به شعار دادن علیه رژیم پرداختند.پس از دقایقی این گروه ها به هم ملحق شده و را راهپیمایی به سمت استانداری آغاز شد. راهپیمایان از خیابان های شیرازی، تهران ( امام رضا )، میدان برق، عبور کرده و داخل استانداری شدند . پیشاپیش جمعیت علمای انقلابی و مبارز مشهد از جمله شهید هاشمی‌ مرحوم شیخ ابوالحسن شیرازی و آیات سیدعلی خامنه‌ای و عباس واعظ طبسی بودند.همزمان با ورود راهپیمایان به داخل استانداری، چند تانگ نیز در اطراف این محوطه حاضر شد که مردم در اطراف آنها جمع شده و حتی روی آنها رفتند و شعارهایی چون « به گفته خمینی ، ارتش برادر ماست . به زودی ای شه جلاد ـ سرت را می دهیم بر باد » سردادند. علما که از این مسئله احساس خطر کرده بودند به مردم هشدار دادند که از نزدیک شدن به ارتشیان خودداری کنند . در همین زمان گروه دیگری از تانک ها از جناح مقابل به استانداری نزدیک شده وهمزمان شروع به شلیک کردند. به دستور علما ، مردم به سرعت محوطه استانداری را ترک کردند . با وجود این موجی از خون و آتش محیط را فراگرفت. پس از درگیری مردم بر خلاف راهپیمایی های قبلی متفرق نشدن ، بلکه همچنان به تظاهرات خیابانی ادامه دادند .

حوادث خونین عصر نهم دی

عصر نهم دی هم خونین بود. مردم که از تیراندازی تانک ها و نظامیان به خروش آمده بودند به طور خود جوش و بدون هماهنگی قبلی وارد عمل شدند و به انتقام حمله تانک ها، برخی از مراکز دولتی و وابسته به رژیم را به آتش کشیدند. فروشگاه ارتش، ساختمان‌های انجمن ایران و امریکا ، شورای فرهنگی بریتانیا ، اداره آگاهی، زندان زنان، کارخانه پپسی کولا، سینما شهر فرنگ و بعضی دیگر از پایگاه های رژیم به آتش کشیده شد. مردم خشمگین حتی چند ساواکی‌ها را در میدان شهدا به دار آویختند . از دیگر اقدامات آنها این بود که دو دژبان را که به سوی مردم شلیک می کردند دستگیر و به منزل آیت الله شیرازی تحویل دادند .



تشکیل جلسه رهبران نهضت

بروز این وقایع باعث شد تا علمای مشهد جهت جلوگیری از گسترش حوادث ناگوار و ایجاد آرامش در منزل آیت الله العظمی شیرازی تشکیل جلسه دهند . در این جلسه آیات عظام سید لی خامنه ای ، واعظ طبسی ،سیدعبدالکریم هاشمی نژاد، عزالدین زنجانی حسینی، محامی ، سیدکاظم مرعشی، حسنعلی مروارید ، ابوالحسن شیرازی و دکتر محمود روحانی حضور یافتند تا درباره حوادث اخیر بحث و گفتگو نمایند . آیت الله خامنه ای درباره علت تشکیل جلسه مذکور اظهار داشته است : «به نظر می رسید که یک حرکت حساب نشده و غیر قابل کنترل در جریان است . مردم به چندین کلانتری حمله کرده و آنها را به آتش کشیده بودند . شهربانی مایل نبود به مردم تیراندازی کند و از طرفی مردم به کلانتری حمله می کردند . لذا خطر درگیری و کشته شدن افراد بود . خلاصه وضع خطرناکی بر شهر حاکم بود و لازم بود فکر اساسی شود . حدود یک ساعت از شب گذشته بود که ما به منزل مرحوم آیت الله سید عبدالله شیرازی رفتیم تا مسئله را بررسی کنیم و ببینیم چه باید کرد ؟. (۱)
اخبار و رویدادهایی که در سطح شهر اتفاق افتاده بود توسط مخبرین به رهبران نهضت ابلاغ می‌شد. طی آن جلسه تصمیم گرفته شد که از هجوم مردم به کلانتری ها جلوگیری به عمل آید. لذا چند تن از علما در کلانتری ها حضور یافتند تا بدین وسیله مانع درگیری مردم شوند . همچنین چندین تماس تلفنی بین مقامات دولتی با علما و بالعکس صورت گرفت که به تهدید علما از سوی اویسی مبنی بر به راه انداختن جوی خون در فردا ختم گردید . امری که فردا جنبه واقعیت گرفت.

حوادث روز دهم دی
صبح روز یکشنبه دهم دی ۱۳۵۷، سران نظامی رژیم حاضر در مشهد به نمایش اجساد ساواکی های بر دار شده توسط مردم در میدان شهدا در صبح گاه ارتش مبادرت کردند. نکته قابل توجه در این ماجرا قرار داده شدن جنازه دو دژبانی آزاد شده در شب قبل توسط علما از دست مردم ناراضی در کنار سایر اجساد در این صبح گاه بود. بدین گونه ار تشیان تحریک شدند ،آن گونه که پس از خروج از پادگان به سوی هر جنبنده‌ای شلیک می کردند.
در این روز جمعیت بسیاری از قشرهای مختلف مردم در بیوت علما تجمع کرده و مدام شعار می‌دادند: « توپ تانک مسلسل دیگر اثر ندارد ، به مادرم بگویید دیگر پسر ندارد .» جمعیت پس از ساعتی به مانند دیروز از مقابل بیوت آیات عظام قمی، سید کاظم مرعشی و شیرازی به تظاهرات پرداختند اما این تظاهرات زیاد گسترش پیدا نکرد زیرا نیروهای مسلح رژیم اقدام به تیراندازی مستقیم به سوی مردم کردند. ماموران رژیم حتی به مردمی که به منزل آیت الله شیرازی پناهنده شده بودند نیز حمله کرده و ۱۴ نفر را در آن مکان کشتند . سید محمد کاشف حسینی که خود از شاهدان عینی حادثه این روز بوده است در این باره می‌گوید : «سربازان و درجه داران با دستور فرماندار نظامی ، دیگر دنبال بهانه‌ای نمی‌گشتند. نیاز به صفوف فشرده راهپیمایان نداشتند ؛ با اسکورتی منظم در شکل کارناوال مرگ حرکت کردند . پادگان را به قصد آدمکشی بی سابقه و به راه‌اندازی جوی خون تاریخی خویش ، ترک نمودند . تانک‌ها در جلو قرار داشتند ، نفربرها پشت سر و نعش کش ها به دنبالشان پیش می رفتند . به محض اینکه از پادگان خارج شدند ، آتش گشودند ، هر که را در خیابان و کوچه دیدند ، از رگبار گلوله دژخیمان در امان نماند و به قتل رسید . (۲)
آیت الله خامنه‌ای نیز اوضاع سنگین حاکم بر مشهد در آن روز را این چنین توصیف کرده اند:«… آن روز ، روز عجیبی بود. خبرهایی که می‌رسید ، نشان دهنده کمال وحشی گری و جنایت دستگاه بود . از جمله خبرها این بود که ماشین‌های ارتشی در خیابان ها راه افتادند و هر جا صف نفت یا صف نان که آن روزها زیاد دیده می شد ، به رگبار می بندند . عده ای از زنان و مردان ، بچه و کوچک و بزرگ را در میان صف ها به رگبار بستند که بعضی مجروح و بعضی شهید شدند . چهار راه نادری و خیابان های اطراف حملات سختی انجام شد . در جاهای مختلف شهر ، همین طور برخورد با مردم انجام گرفت و هر کجا که اجتماعی دیده می شد ، با حرکت مسلحانه و بسیار خشن با مردم رفتار می کردند … (۳)

تعداد شهدای خونین مشهد
درباره تعداد کشته شدگان این دو روز مشهد ارقام صحیحی وجود ندارد . روزنامه آفتاب شرق در یکی از شمارگان خود پس از توضیح حوادث نهم و دهم دی مشهد تعداد کشته شدگان را در ابتدای روز نهم دی در خیابان بهار و مقابل استانداری ۳۷ نفر و تعداد کشته شدگان را در بیت شیرازی ۲۴نفر اعلام کرد . (۴) در نقل دیگری تنها در روز دهم دی ۳ هزار کشته و ۲ هزار زخمی و در نهم دی ۲۰۰ کشته و ۴۰۰ نفر زخمی شدند . (۵) بر اساس اسناد ساواک در درگیری های روز دهم دی ۱۷۰ نفر کشته و تعدادی زخمی شدند . در گزارشی از شیخان به مرکز تعداد کشته شدگان در روز نهم ، ۲۰ نفر قید شده است . سرانجام اینکه بر اساس آمار ۹۶ شهید این دو روز در بنیاد شهید انقلاب اسلامی پرونده دارند. (۶)

پی نوشت ها :

۱_ روزنامه قدس ۱۰/۱۰/۱۳۶۶ .
۲_خاطرات حجت الاسلام سید محمد کاشف حسینی ، آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامی ،‌ش بازیابی ۱۳۹۷.
۳_ روزنامه قدس ۱۰/۱۰/۱۳۶۶ .
۴_آفتاب شرق ،‌س ۵۴ ، ش ۳۱۵ ، ص ۲ .
۵_ روزشمار انقلاب ایران ،‌فدک ، بی تا ،‌ص ۷۸ .
۶_ انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک ، ج ۲۲ ، ص ۵۳۵.

منابع:
۱_تقویم تاریخ خراسان(ازمشروطیت تاانقلاب اسلامی)، غلامرضاجعفری، انتشارات مرکزاسناد انقلاب اسلامی، تهران،چاپ اول،۱۳۷۷.
۲_انقلاب ‌اسلامی و مردم مشهد (از آغاز تا استقرار جمهوری اسلامی)، رمضانعلی شاکری،انتشارات امام، مشهد،چاپ دوم، ۱۳۶۲ .
۳_تاریخ معاصرمشهد، جلددوم (از شهریور ۱۳۲۰تا پیروزی انقلاب اسلامی)،دکتریوسف متولی حقیقی، مرکز پژوهش‌های شورای اسلامی شهرمشهد، مشهد، چاپ اول،۱۳۹۲.
۴_ یکشنبه خونین مشهد،علی جان اسکندری، انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی،تهران،چاپ اول،۱۳۸۴.
۵_ تقویم تاریخ انقلاب اسلامی ایران،انتشارات سروش،تهران،۱۳۶۲.
۶_ روزنامه آفتاب شرق، ۱۱/۱۱/۱۳۵۷.
۷_ روزنامه قدس ۱۰/۱۰/۱۳۶۶ .
۸_ خاطرات حجت الاسلام سید محمد کاشف حسینی ، آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
۹_ انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک ، ج ۲۲. انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی،تهران،چاپ اول،۱۳۸۴.
* کارشناس ارشد ایرانشناسی و پژوهشگر تاریخ معاصر

نظرات

آخرین اخبار